Evropska unija i njene države članice suočavaju se s jednim od najozbiljnijih diplomatskih i ekonomskih iskušenja u novijoj historiji. Direktne prijetnje američkog predsjednika Donalda Trampa o uvođenju oštrih carinskih mjera natjerale su Brisel da razmotri aktiviranje svog najjačeg mehanizma ekonomske zaštite – Instrumenta za borbu protiv prisile (ACI).
Povod sukoba: Arktik i “slučaj Grenland”
Donald Tramp je uputio jasnu i oštru poruku evropskim liderima, poručivši da bi se Evropa trebala fokusirati na rat u Ukrajini, a ne na situaciju na Grenlandu. Američki predsjednik, prema dostupnim informacijama, nastoji po svaku cijenu preuzeti kontrolu nad ovim arktičkim otokom, koji se nalazi u sastavu Kraljevine Danske.
Kao dio tog pritiska, najavljene su konkretne mjere:
• Od 1. februara: Uvođenje carina od 10 posto za osam evropskih zemalja, od kojih je šest članica EU, a koje su slale vojne snage na vježbe na Grenland.
• Od 1. juna: Povećanje carina na 25 posto.
• Trajanje: Mjere bi ostale na snazi sve dok Sjedinjene Američke Države ne dobiju kontrolu nad otokom.
Šta je “Instrument protiv prisile” (ACI)?
Poznat i kao “trgovinska bazuka”, ACI je pravni mehanizam koji je Evropska unija usvojila u decembru 2023. godine. Njegova osnovna namjena jeste zaštita Unije od ekonomskih ucjena trećih zemalja koje pokušavaju natjerati Brisel na promjenu političkih odluka. Trampove najavljene carine u evropskim institucijama se posmatraju kao klasičan primjer takve vrste ekonomske prisile.
Lekcija iz prošlosti: primjer Litvanije
Direktan povod za kreiranje ovog instrumenta bio je sukob Kine i Litvanije iz 2021. godine. Tada je Peking potpuno blokirao litvanske proizvode i vršio pritisak na međunarodne kompanije nakon što je Litvanija dozvolila otvaranje Tajvanskog predstavništva. Upravo slične situacije ACI bi u budućnosti trebao spriječiti.
Odgovor Brisela: koje mjere stoje na raspolaganju?
U slučaju da pregovori s Vašingtonom ne daju rezultate, Evropska unija ima mogućnost uvođenja čitavog niza protumjera:
1. Carinske barijere – povećanje carina na američku robu.
2. Trgovinske restrikcije – ograničavanje uvoza ili izvoza određenih proizvoda.
3. Finansijska blokada – ograničavanje pristupa evropskom tržištu usluga, uključujući finansijski i digitalni sektor.
4. Investicione mjere – zabrana stranih ulaganja ili isključenje kompanija iz postupaka javnih nabavki.
Kako izgleda procedura aktivacije ACI-ja?
Mehanizam je precizno definisan kako bi se spriječile ishitrene odluke:
• Istraga: Evropska komisija pokreće postupak, samoinicijativno ili na zahtjev države članice, u trajanju do četiri mjeseca.
• Utvrđivanje prisile: Prijedlog se upućuje Vijeću EU.
• Glasanje: Potrebna je kvalifikovana većina – najmanje 15 država članica koje predstavljaju 65 posto stanovništva EU. Rok za odluku je od osam do deset sedmica.
• Konsultacije: Prije uvođenja mjera, EU mora trećoj zemlji pružiti mogućnost da mirnim putem obustavi ekonomski pritisak.
Primarna svrha Instrumenta protiv prisile nije eskalacija trgovinskog sukoba, već odvraćanje. U Briselu se nadaju da će samo postojanje “trgovinske bazuke” biti dovoljno da Donald Tramp odustane od ekonomskih prijetnji i pritisaka usmjerenih prema evropskim saveznicima.